5 loại thảo dược hỗ trợ tiêu hóa cho người lớn tuổi

Tuổi cao, việc ăn uống ở nhiều người cũng trở nên khó khăn hơn. Tuy nhiên, điều này có thể được cải thiện bằng việc sử dụng một số thảo dược quen thuộc.

Theo y học cổ truyền (YHCT), Tỳ và Vị liên quan mật thiết đến việc tiếp nhận, tiêu hóa thức ăn và tạo nguồn dinh dưỡng cho cơ thể. Vị chủ thu nạp, Tỳ chủ vận hóa. Khi tuổi cao, thể chất suy giảm, mắc bệnh kéo dài hoặc ăn uống thất thường, công năng Tỳ Vị có thể suy yếu, biểu hiện bằng ăn không ngon, bụng đầy, mệt mỏi, đại tiện phân nát hoặc tiêu hóa thất thường.

Tỳ, Vị trong YHCT thuộc hệ thống lý luận tạng tượng, không hoàn toàn tương ứng với lách và dạ dày theo giải phẫu học hiện đại. Việc lựa chọn dược liệu vì vậy cần căn cứ vào biểu hiện và thể bệnh của từng người, thay vì dùng một vị thuốc giống nhau cho tất cả trường hợp. Một số thảo dược quen thuộc thường trong YHCT sau đây được xem là có thể giúp hỗ trợ tiêu hóa cho người cao tuổi.

• Gừng

Gừng tươi, trong YHCT gọi là Sinh khương, có vị cay, tính ấm, thường được dùng để làm ấm bụng, hỗ trợ tiêu hóa và giảm buồn nôn (công năng ôn trung, hòa Vị, chỉ ẩu). Đây cũng là loại gia vị quen thuộc, dễ sử dụng trong các món ăn như cháo, canh, món hấp hoặc pha với nước ấm.

Một số nghiên cứu trên người cho thấy gừng có thể tác động đến vận động và quá trình làm rỗng của dạ dày. Gừng cũng đã được nghiên cứu khá nhiều đối với triệu chứng buồn nôn. Tuy nhiên, những kết quả này không có nghĩa gừng có thể điều trị mọi trường hợp đầy bụng hoặc khó tiêu. Một nghiên cứu nhỏ trên người mắc khó tiêu chức năng ghi nhận gừng làm dạ dày rỗng nhanh hơn nhưng không cho thấy sự khác biệt rõ về triệu chứng tiêu hóa.

Với người cao tuổi, sử dụng gừng với lượng vừa phải trong bữa ăn thường phù hợp hơn so với tự dùng các chế phẩm gừng đậm đặc kéo dài. Cách dùng gần với thực phẩm: Khoảng 2–4 lát gừng tươi hãm với nước ấm uống sau bữa ăn, hoặc thêm gừng vào món ăn hằng ngày. Người cao tuổi nên bắt đầu với lượng ít. Người thường xuyên ợ nóng, tiêu chảy hoặc đang sử dụng nhiều loại thuốc nên trao đổi với nhân viên y tế nếu muốn dùng gừng dưới dạng chế phẩm bổ sung.

• Trần bì

Trần bì là vỏ quả quýt chín được phơi hoặc sấy khô và để lâu để sử dụng làm thuốc. Theo YHCT, Trần bì có công năng lý khí, kiện Tỳ, táo thấp – nói cách khác là giúp thông chỗ khí bị ứ trệ, hỗ trợ chức năng tiêu hóa và làm nhẹ cảm giác nặng bụng, ậm ạch. Vị thuốc thường được dùng khi đầy tức bụng, ăn kém, buồn nôn hoặc cảm giác thức ăn chậm tiêu.

Nghiên cứu hiện đại cho thấy Trần bì chứa nhiều thành phần có hoạt tính sinh học, trong đó flavonoid và các thành phần tinh dầu rất được quan tâm. Nhiều tác động trên hệ tiêu hóa của Trần bì đã được khảo sát trong các nghiên cứu dược lý và tiền lâm sàng. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng chất lượng cao đối với việc sử dụng Trần bì đơn độc để cải thiện khó tiêu hiện vẫn còn hạn chế.

Cách dùng: Khoảng 3–6 g trần bì hãm với nước sôi 10–15 phút, uống ấm sau bữa ăn; hoặc cho vào cháo, món hầm.

• Sơn tra

Sơn tra thuộc nhóm tiêu thực trong YHCT, thường được sử dụng với công năng tiêu thực, hóa tích – tức là giúp làm tiêu thức ăn ứ đọng, giảm cảm giác đầy trướng sau bữa ăn, nhất là sau khi ăn nhiều đạm hoặc nhiều dầu mỡ. Vị thuốc này thường được cân nhắc khi xuất hiện đầy trướng, khó tiêu hoặc cảm giác thức ăn đình trệ sau bữa ăn.

Tại Việt Nam, Sơn tra được sử dụng trong hệ thống dược liệu Y học cổ truyền và cần được nhận diện đúng nguồn gốc, chất lượng trước khi dùng. Điều này đặc biệt quan trọng vì tên gọi “Sơn tra” hoặc “hawthorn” trong một số tài liệu nước ngoài có thể chỉ những loài thực vật khác với dược liệu được sử dụng tại Việt Nam. Vì vậy, không nên tự áp dụng các thông tin về tác dụng hoặc tương tác thuốc của một loài Sơn tra trong tài liệu nước ngoài cho tất cả các sản phẩm Sơn tra trên thị trường.

Dữ liệu nghiên cứu lâm sàng chất lượng cao về việc sử dụng Sơn tra đơn độc cho các triệu chứng khó tiêu vẫn còn hạn chế. Với người cao tuổi đang điều trị nhiều bệnh hoặc sử dụng nhiều thuốc, nên trao đổi với bác sĩ trước khi dùng Sơn tra thường xuyên, đặc biệt dưới dạng cao, viên hoặc chiết xuất đậm đặc.

• Mạch nha

Mạch nha là hạt đại mạch được cho nảy mầm rồi phơi hoặc sấy khô để làm thuốc, không phải là loại kẹo hay siro mạch nha thường gặp trong thực phẩm. Theo YHCT, Mạch nha có công năng kiện Tỳ, tiêu thực – hỗ trợ chức năng tiêu hóa và làm tiêu thức ăn ứ đọng, nhất là những trường hợp liên quan đến thức ăn từ ngũ cốc hoặc giàu tinh bột như cơm, xôi, `bánh. Vị thuốc này thường xuất hiện trong các phương thuốc tiêu thực và được lựa chọn tùy theo biểu hiện của từng người, liều thường dùng khoảng 10–15 g dưới dạng sắc uống.

Chưa có nhiều dữ liệu nghiên cứu lâm sàng hiện đại về Mạch nha khi sử dụng riêng lẻ cho các triệu chứng tiêu hóa. Vì vậy, tác dụng của vị thuốc này chủ yếu được nhìn nhận dựa trên hệ thống lý luận, kinh nghiệm sử dụng và thực hành YHCT.

• Nghệ

Nghệ vàng vừa là thực phẩm, vừa là dược liệu quen thuộc trong đời sống người Việt. Trong YHCT, thân rễ Nghệ dùng làm Khương hoàng có công năng hành khí, phá huyết, chỉ thống tức là thúc đẩy lưu thông khí huyết và giảm đau, được chỉ định tùy theo thể bệnh . Vì vậy, Nghệ không nên được xem đơn giản là một vị thuốc “kiện Tỳ” để dùng chung cho tất cả người ăn kém hoặc khó tiêu.

Curcumin là một trong những thành phần của Nghệ được nghiên cứu nhiều trong những năm gần đây. Đã có các thử nghiệm lâm sàng trên người mắc khó tiêu chức năng ghi nhận khả năng cải thiện triệu chứng. Đây là những dữ liệu đáng chú ý, nhưng chưa đồng nghĩa với việc Nghệ trong bữa ăn hoặc các sản phẩm bổ sung curcumin có thể tự thay thế thuốc hay phương pháp điều trị được bác sĩ chỉ định.

Cũng cần phân biệt lượng Nghệ sử dụng trong thực phẩm với các chế phẩm curcumin cô đặc. Một số sản phẩm được bào chế nhằm làm tăng mạnh khả năng hấp thu curcumin đã được ghi nhận có liên quan đến tổn thương gan ở một số trường hợp. Người cao tuổi có bệnh gan, bệnh đường mật, đang sử dụng nhiều thuốc hoặc muốn dùng chế phẩm curcumin liều cao, kéo dài nên trao đổi với bác sĩ trước khi sử dụng.

Dùng thảo dược thế nào cho phù hợp?

Với người cao tuổi, một dược liệu quen thuộc không đồng nghĩa với việc có thể sử dụng tùy ý. Nếu mục đích chủ yếu là chăm sóc tiêu hóa hằng ngày, có thể ưu tiên những cách sử dụng gần với thực phẩm, lượng vừa phải và lựa chọn nguyên liệu có nguồn gốc rõ ràng. Không nên tự phối hợp nhiều vị thuốc hoặc sử dụng kéo dài các dạng cao, viên và chiết xuất đậm đặc khi chưa được tư vấn chuyên môn. Cũng nên lưu ý: Ngoài sử dụng dược liệu, người lớn tuổi cần đảm bảo chế độ ăn đủ năng lượng và protein, có lượng chất xơ và nước phù hợp với tình trạng sức khỏe; đồng thời chú ý chăm sóc răng miệng và duy trì vận động đều đặn.

Bác sĩ Lê Nhất Duy

————————————–

Mọi chi tiết xin liên hệ:

Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM – Cơ sở 3

221B Hoàng Văn Thụ – Phường Phú Nhuận – TPHCM

Thời gian hoạt động:

– Thứ 2 đến Thứ 6 sáng từ 7h00 – 11h30, chiều từ 13h00 – 16h30.

– Thứ 7 từ 7h00 – 11h30, chiều Thứ 7 và ngày Chủ Nhật nghỉ.

Điện thoại: 02838.444.771 – 02838.420.070