Béo phì: Có phải chỉ vì ăn nhiều và lười vận động?

Có những ngày đứng trước gương, bạn tự hỏi: “Tại sao mình ăn không nhiều, thậm chí đã nhịn ăn tối mà cân nặng vẫn cứ tăng?” hay “Sao người khác ăn uống thoải mái vẫn thon thả, còn mình chỉ ‘hít không khí’ cũng béo?”. Nhiều người thường gán cho người béo phì là thiếu ý chí hay lười vận động, dẫn đến việc âm thầm chịu đựng sự tự ti hoặc tìm đến các chế độ giảm cân cực đoan, có thể ảnh hưởng đến sức khỏe.

Thế nhưng, béo phì thực chất là một bệnh mạn tính phức tạp, chịu tác động của nhiều yếu tố và cần được đánh giá, quản lý đúng cách, thay vì chỉ nhìn nhận đơn giản là hậu quả của việc ăn nhiều hay ít vận động.

Vì sao lại béo?

Theo y học hiện đại, béo phì là tình trạng tích tụ mô mỡ quá mức có thể ảnh hưởng đến sức khỏe. Sự hình thành và tiến triển của béo phì liên quan đến sự tương tác của nhiều yếu tố như di truyền, điều hòa thần kinh – nội tiết, hành vi ăn uống, mức độ hoạt động thể lực, giấc ngủ, môi trường sống, yếu tố tâm lý xã hội, một số bệnh lý và thuốc đang sử dụng.

Trạng thái thừa mỡ này không đơn thuần là câu chuyện cân nặng. Ở một số người, béo phì có thể đi kèm cảm giác mệt mỏi, giảm khả năng vận động hoặc dễ hụt hơi khi gắng sức. Nếu không được kiểm soát tốt, béo phì làm tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh lý như tăng huyết áp, xơ vữa động mạch, đái tháo đường type 2 và rối loạn lipid máu.

Góc nhìn của Y học cổ truyền

Y học cổ truyền gọi béo phì là chứng Phì bạng. Nguyên nhân không chỉ liên quan đến ăn uống quá độ mà còn được lý giải trên cơ sở thể chất, thói quen sinh hoạt và sự rối loạn công năng tạng phủ, đặc biệt là Tỳ, Vị, Thận. Khi công năng vận hóa và chuyển hóa tân dịch bị ảnh hưởng, các trạng thái như đàm, thấp, nhiệt hoặc ứ trệ có thể hình thành tùy từng thể bệnh.

Do đặc điểm bẩm sinh kết hợp với môi trường sống và thói quen sinh hoạt, mỗi người béo phì có thể biểu hiện những thể lâm sàng khác nhau. Một số biểu hiện thường được xem xét khi biện chứng gồm:

Ăn nhiều, mau đói, khô miệng, đắng miệng, thích uống nước mát, thường thiên về Vị nhiệt.

Cảm giác cơ thể nặng nề, tay chân mỏi mệt, hay hoa mắt, ngực bụng đầy trướng, thường ăn nhiều đồ béo ngọt hoặc uống rượu bia, thích nằm, ít vận động, thường thiên về Đàm thấp.

Hay thở dài, sắc mặt sạm tối, môi thâm, kinh nguyệt không đều, lượng ít hoặc bế kinh, máu kinh sẫm màu có cục, thường thiên về Khí huyết ứ trệ.

Tinh thần mệt mỏi, người nặng nề, ăn uống bình thường hoặc ăn kém nhưng cân nặng vẫn tăng, bụng đầy tức, tay chân dễ phù nhẹ, thường thiên về Tỳ hư.

Sợ lạnh, chân tay lạnh, dễ mệt mỏi, thích uống nước nóng, đi tiểu trong và nhiều, thường thiên về Tỳ Thận dương hư.

Những biểu hiện trên chỉ có tính chất tham khảo. Việc xác định thể bệnh trong Y học cổ truyền cần dựa trên thăm khám và Tứ chẩn gồm vọng, văn, vấn, thiết; không nên chỉ dựa vào một vài triệu chứng để tự xác định thể bệnh.

Thay đổi thói quen ăn uống và lối sống thế nào?

Để kiểm soát cân nặng an toàn, việc điều chỉnh lối sống là yếu tố nền tảng. Người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc ăn uống cơ bản: hạn chế thực phẩm nhiều đường, nhiều chất béo; tăng cường thực phẩm giàu chất xơ; phân bố các bữa ăn hợp lý trong ngày và tránh ăn quá nhiều vào buổi tối. Bên cạnh đó, cần duy trì hoạt động thể lực phù hợp với tình trạng sức khỏe.

Tùy thuộc vào từng thể trạng sau khi được thăm khám và biện chứng, một số món ăn hoặc nguyên liệu thường dùng trong Y học cổ truyền có thể được lựa chọn phù hợp:

– Vị nhiệt: Có thể ưu tiên các thực phẩm có tính thanh mát như bí đao, củ năng, dưa chuột. Một số món ăn có thể tham khảo như canh củ năng hoặc cháo lá sen. Việc sử dụng lá sen thường xuyên cần cân nhắc tùy tình trạng sức khỏe và thể bệnh.

– Đàm thấp: Có thể lựa chọn các thực phẩm và nguyên liệu thường được sử dụng theo phép hóa đàm, lợi thấp như cá chép, đậu đỏ, ý dĩ; một số vị thuốc như trần bì, sơn tra có thể được phối hợp khi có chỉ định phù hợp. Món ăn có thể tham khảo là canh cá chép đậu đỏ. Các loại trà có phối hợp lá sen, sơn tra hoặc trần bì không nên tự sử dụng kéo dài nếu chưa được tư vấn chuyên môn.

– Khí huyết ứ trệ: Theo Y học cổ truyền, có thể lựa chọn một số nguyên liệu theo hướng lý khí, hoạt huyết như hoa hồng, ngó sen, trần bì, sơn tra. Có thể tham khảo các món như cháo bột ngó sen. Những vị thuốc có tác dụng hoạt huyết cần thận trọng ở người đang dùng thuốc chống đông, thuốc kháng kết tập tiểu cầu hoặc có bệnh lý kèm theo.

– Tỳ hư: Có thể lựa chọn các món ăn thanh đạm, dễ tiêu hóa và một số nguyên liệu thường được dùng theo phép kiện Tỳ, ích khí, lợi thấp như ý dĩ, bí đao, đậu đỏ, thịt gà. Các vị thuốc như phục linh, đảng sâm nên được sử dụng phù hợp với thể bệnh. Một số món có thể tham khảo như cháo phục linh đậu đỏ hoặc canh gà đảng sâm bí đao khi có hướng dẫn phù hợp.

– Tỳ Thận dương hư: Theo Y học cổ truyền, phép trị thường hướng đến ôn bổ Tỳ Thận. Một số nguyên liệu như hạt dẻ, tôm có thể được sử dụng trong chế độ ăn; các vị thuốc như nhục quế, đỗ trọng cần được lựa chọn tùy thể bệnh và tình trạng sức khỏe. Những món phối hợp dược liệu như cật heo đỗ trọng hấp lá sen hoặc cháo hẹ ý dĩ nấu cùng nước sắc đỗ trọng không nên tự ý sử dụng thường xuyên nếu chưa được bác sĩ tư vấn.

Các món ăn và nguyên liệu trên chỉ mang tính tham khảo theo nguyên tắc Y học cổ truyền, không thay thế chế độ dinh dưỡng kiểm soát năng lượng, vận động và các phương pháp điều trị béo phì được bác sĩ chỉ định.

Tại Phòng khám Tư vấn Dinh dưỡng, Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh – Cơ sở 3, sau khi tiến hành thăm khám, đánh giá tình trạng dinh dưỡng và biện chứng theo Y học cổ truyền, các bác sĩ sẽ xây dựng kế hoạch quản lý cân nặng phù hợp với từng người:

– Thuốc Y học cổ truyền: Sử dụng các bài thuốc theo thể bệnh với các pháp điều trị như kiện Tỳ, hóa đàm, lợi thấp, thanh nhiệt, lý khí, hoạt huyết hoặc ôn bổ tùy tình trạng cụ thể.

– Liệu pháp không dùng thuốc: Tùy thể bệnh và tình trạng sức khỏe, có thể phối hợp châm cứu, xoa bóp bấm huyệt hoặc cấy chỉ trong kế hoạch điều trị. Các phương pháp này cần được bác sĩ chỉ định và thực hiện phù hợp.

– Tư vấn thực dưỡng: Thiết lập chế độ ăn cân bằng, kiểm soát năng lượng và điều chỉnh linh hoạt theo thể trạng, bệnh lý đi kèm và mục tiêu kiểm soát cân nặng.

Lưu ý: Các bài thuốc, dược liệu và liệu pháp Y học cổ truyền cần được chỉ định hoặc tư vấn bởi bác sĩ có chuyên môn. Người bệnh không nên tự ý áp dụng các phương pháp giảm cân hoặc sử dụng dược liệu theo những thông tin chưa được kiểm chứng.

Nếu đã cố gắng điều chỉnh chế độ ăn và vận động nhưng cân nặng vẫn khó kiểm soát, hoặc tăng cân kèm theo những vấn đề sức khỏe khác, bạn nên đi khám để được đánh giá nguyên nhân và tư vấn phương pháp quản lý phù hợp. Có thể đặt lịch khám tại Phòng khám Tư vấn Dinh dưỡng, Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh – Cơ sở 3 để được bác sĩ tư vấn theo tình trạng cụ thể.

Thạc sĩ – Bác sĩ Phạm Linh Đan

Lịch khám Chiều thứ 4 và Sáng thứ 5 hàng tuần

————————————–

Mọi chi tiết xin liên hệ:

Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM – Cơ sở 3

221B Hoàng Văn Thụ – Phường Phú Nhuận – TPHCM

Thời gian hoạt động:

– Thứ 2 đến Thứ 6 sáng từ 7h00 – 11h30, chiều từ 13h00 – 16h30.

– Thứ 7 từ 7h00 – 11h30, chiều Thứ 7 và ngày Chủ Nhật nghỉ.

Điện thoại: 02838.444.771 – 02838.420.070