Gừng – Thảo dược cần thiết cho mùa lạnh

Khi mùa lạnh đến, cơ thể con người phải thích nghi với nhiệt độ giảm đột ngột, độ ẩm cao và sự gia tăng của các tác nhân gây bệnh đường hô hấp. Lúc này, gừng nổi bật như một vị thuốc – gia vị gần gũi và sở hữu nhiều giá trị vượt trội cho sức khỏe.

Từ thời cổ đại, gừng đã được sử dụng trong y học phương Đông như thảo dược trọng yếu để làm ấm cơ thể, phòng ngừa cảm lạnh, điều hòa tiêu hóa và bảo vệ sức khỏe toàn diện.

Giá trị sức khỏe của gừng trong mùa lạnh

Trong lý luận y học cổ truyền, gừng tươi gọi là Sinh khương, có vị cay – tính ấm – quy kinh phế, tỳ, vị. Sinh khương chủ trị phát tán phong hàn, ôn vị, chỉ ẩu (chống nôn), hóa đàm; thường được dùng khi cơ thể nhiễm lạnh, khởi phát cảm phong hàn với các biểu hiện như sợ lạnh, hắt hơi, ho đờm loãng, nghẹt mũi, đau đầu nhẹ.

Trong khi đó, gừng khô (Can khương) có tính ấm mạnh hơn, thiên về ôn trung tán hàn, hồi dương cứu nghịch, thích hợp cho người tỳ vị hư hàn, hay lạnh bụng, tiêu chảy do hàn, đau bụng khi trời lạnh. Chính tính ấm này khiến gừng trở thành vị thuốc quan trọng để làm ấm kinh lạc, thông dương khí và hỗ trợ lưu thông khí huyết trong mùa lạnh.

Từ góc nhìn y học cổ truyền, những ngày cuối năm là thời điểm dương khí trong cơ thể suy giảm, hàn tà dễ xâm nhập qua da – lông – mũi – miệng. Khi dương khí tắc nghẽn, công năng của tỳ vị, phế và kinh lạc giảm sút, gây nên mệt mỏi, đau nhức cơ khớp, lạnh tay chân, tiêu hóa kém, dễ nhiễm các bệnh đường hô hấp. Gừng đóng vai trò khai thông bế tắc, tăng cường vệ khí để cơ thể chống lại tác nhân gây bệnh. Vì vậy, chỉ một ly nước gừng ấm vào buổi sáng cũng đủ làm dễ chịu cổ họng, ấm bụng và mang lại cảm giác tỉnh táo.

Y học hiện đại có nhiều bằng chứng khoa học củng cố các kinh nghiệm cổ truyền này. Gừng chứa nhiều hoạt chất sinh học như gingerol, shogaol, zingerone. Gingerol – hoạt chất cay đặc trưng – có tác dụng chống viêm mạnh, ức chế các chất trung gian gây viêm như TNF-alpha và interleukin-6. Điều này rất có ý nghĩa trong mùa lạnh, khi đường hô hấp trên dễ bị kích ứng, dẫn đến ho, đau họng và viêm nhẹ niêm mạc. Trong khi đó, shogaol, hình thành khi gừng được sấy hoặc đun nóng, lại có tác dụng giảm đau, giúp giảm tình trạng đau nhức cơ xương khớp do thay đổi thời tiết.

Một số nghiên cứu lâm sàng ghi nhận gừng giúp cải thiện lưu thông máu ngoại vi, nhờ khả năng giãn mạch nhẹ và tăng tuần hoàn, từ đó giảm cảm giác tay chân lạnh thường gặp ở mùa đông. Điều này phù hợp với lý luận ‘ôn kinh thông dương’ của y học cổ truyền.

Ngoài ra, gừng còn hỗ trợ tiêu hóa, một vấn đề mà nhiều người thường gặp khi trời lạnh. Gừng làm tăng vận động dạ dày – ruột, giảm đầy hơi, buồn nôn, hỗ trợ điều hòa men tiêu hóa. Gingerol cũng có khả năng kích thích miễn dịch và chống oxy hóa, giúp cơ thể giảm tác động của stress do lạnh và tăng cường sức đề kháng.

Như vậy, trong cả y học cổ truyền và y học hiện đại, gừng có thể hỗ trợ tốt trong các tình huống cảm lạnh do phong hàn, ho đờm loãng, đau nhức cơ khớp do lạnh, rối loạn tiêu hóa do tỳ vị hư hàn, giảm đề kháng, tuần hoàn ngoại vi kém và trạng thái mệt mỏi, giữ ấm cơ thể chống lại cái lạnh khi thay đổi thời tiết.

Sai lầm thường gặp khi sử dụng gừng

Dù có nhiều lợi ích, gừng không phải là thảo dược dùng sao cũng được. Một số hiểu lầm sau đây khiến người dùng lạm dụng gừng có thể vô tình gây hại cho sức khỏe.

Quan niệm đầu tiên cho rằng uống nước gừng càng nhiều càng tốt. Nhưng đây là một ngộ nhận tai hại vì gừng có tính cay – ấm, nếu dùng quá liều có thể dẫn đến tăng tiết acid dạ dày, gây nóng rát thượng vị, ợ nóng, thậm chí làm nặng thêm bệnh lý trào ngược dạ dày – thực quản. Với người thể âm hư nội nhiệt, hay bứt rứt, miệng khô – họng khát, táo bón khô, dùng nhiều gừng còn có thể khiến tình trạng này nặng hơn do làm tổn hao tân dịch.

Một ngộ nhận phổ biến khác là uống nước gừng để giảm cân hoặc “giải độc”. Thực tế gừng chỉ hỗ trợ tiêu hóa và có thể tăng nhẹ chuyển hóa, nhưng không thể thay thế chế độ ăn uống hợp lý hay vận động. Ý tưởng “giải độc bằng gừng” không có cơ sở y học. Gan, thận và hệ miễn dịch mới là cơ quan thực hiện chức năng thải độc tự nhiên của cơ thể. Lạm dụng nước gừng thậm chí còn gây mất cân bằng điện giải, rối loạn tiêu hóa.

Việc kết hợp gừng với thuốc tây cũng cần thận trọng. Gừng có thể làm tăng tác dụng chống đông máu và kéo dài thời gian chảy máu, đặc biệt ở người đang sử dụng warfarin, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc aspirin liều cao. Ở bệnh nhân đái tháo đường, gừng có thể làm tăng hiệu quả hạ đường huyết của thuốc, từ đó gây nguy cơ hạ đường huyết quá mức nếu dùng liều cao. Đây là một trong những lý do người bệnh mạn tính cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng gừng thường xuyên.

Phụ nữ mang thai có thể dùng gừng liều nhỏ để giảm buồn nôn, nhưng dùng quá nhiều hoặc kéo dài có thể ảnh hưởng đông máu, nhất là vào giai đoạn cuối thai kỳ. Trẻ nhỏ dưới 1 tuổi cũng không nên dùng nước gừng đậm đặc vì niêm mạc dạ dày còn yếu.

Một hiểu lầm khác cho rằng gừng tươi và gừng khô giống nhau. Thực tế, trong khi gừng tươi phát tán phong hàn, phù hợp với cảm lạnh mới khởi phát; thì gừng khô lại thiên về ôn trung, thích hợp cho người lạnh bụng, tiêu hóa kém. Nếu dùng không đúng thể bệnh, gừng có thể gây tác dụng ngược.

Không ít người còn tin rằng uống gừng sẽ khỏi cảm lạnh mà không cần đi khám. Đây là quan niệm không đúng vì gừng chỉ hỗ trợ trong cảm nhẹ. Nếu sốt cao kéo dài, ho đàm vàng, đau ngực, khó thở, mệt nhiều hoặc có bệnh nền, người bệnh cần can thiệp y khoa, tránh để bệnh tiến triển nặng.

Cuối cùng, cần tránh việc đắp gừng trực tiếp lên da để “làm ấm”, bởi gừng có thể gây kích ứng, phỏng đỏ da, thậm chí bỏng rát ở người có da mỏng hoặc nhạy cảm. Mọi phương pháp dùng ngoài da cần pha loãng hoặc thực hiện đúng hướng dẫn.

Một thức uống với gừng có ích trong mùa lạnh

Thức uống này phối hợp gừng với các thảo dược ôn hòa, giúp hỗ trợ tiêu hóa, làm ấm cơ thể, tăng đề kháng và phù hợp với người lớn, người cao tuổi trong mùa lạnh.

– Nguyên liệu: Gừng tươi 4 – 5 lát mỏng. Táo tàu 4 quả (bỏ hạt). Quế 1 thanh nhỏ. Cam thảo 1–2 lát. Một ít mật ong

– Cách thực hiện: Rửa sạch các vị thuốc. Cho gừng – táo tàu – quế – cam thảo vào 350 ml nước, đun lửa nhỏ 10 phút. Để nguội bớt rồi thêm mật ong. Uống khi còn ấm, tốt nhất buổi sáng hoặc chiều.

– Lưu ý: Không dùng mật ong cho trẻ dưới 1 tuổi. Người đái tháo đường cần giảm hoặc không dùng mật ong. Người tăng huyết áp hạn chế quế. Nếu đang dùng thuốc chống đông máu, bạn nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi uống hằng ngày.

TS BSCKII. Kiều Xuân Thy

Điều hành, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM – Cơ sở 3

————————————–

Mọi chi tiết xin liên hệ:

Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh – Cơ sở 3

221B Hoàng Văn Thụ – Phường Phú Nhuận – Thành phố Hồ Chí Minh

Thời gian hoạt động:

– Thứ 2 đến Thứ 6 sáng từ 7h00 – 11h30, chiều từ 13h00 – 16h30.

– Thứ 7 từ 7h00 – 11h30, chiều Thứ 7 và ngày Chủ Nhật nghỉ.

Điện thoại: 02838.444.771 – 02838.420.070