Khô miệng sau xạ trị ung thư vùng đầu mặt cổ, điều trị kết hợp y học cổ truyền thế nào?

Ung thư vùng đầu mặt cổ là một trong những nhóm bệnh ung thư thường gặp, bao gồm ung thư vòm họng, khoang miệng, lưỡi, thanh quản, hạ họng và tuyến nước bọt.

Nhờ những tiến bộ của y học hiện đại, đặc biệt là xạ trị , tỷ lệ kiểm soát bệnh và kéo dài thời gian sống ngày càng được cải thiện. Tuy nhiên, đi cùng với hiệu quả điều trị là những tác dụng không mong muốn kéo dài, trong đó khô miệng là biến chứng phổ biến và gây ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống của người bệnh. Ngày nay, bên cạnh các phương pháp điều trị của y học hiện đại, Y học cổ truyền đang được nhiều trung tâm ung bướu trên thế giới nghiên cứu và ứng dụng như một liệu pháp hỗ trợ nhằm giảm triệu chứng, cải thiện chức năng tuyến nước bọt và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bệnh sau xạ trị.

Khô miệng sau xạ trị – biến chứng thường gặp nhưng dễ bị xem nhẹ. Tuyến nước bọt có vai trò quan trọng trong việc giữ ẩm niêm mạc miệng, hỗ trợ tiêu hóa ban đầu, bảo vệ răng miệng khỏi nhiễm trùng và giúp duy trì cân bằng vi sinh trong khoang miệng. Trong quá trình xạ trị vùng đầu cổ, mặc dù các kỹ thuật hiện đại như xạ trị điều biến liều đã giúp giảm đáng kể liều chiếu vào tuyến nước bọt, nhưng nhiều bệnh nhân vẫn bị tổn thương một phần hoặc toàn bộ nhu mô tuyến.

Khi lượng nước bọt giảm, người bệnh không chỉ cảm thấy khô miệng đơn thuần mà còn gặp nhiều khó khăn trong sinh hoạt hằng ngày. Nhiều bệnh nhân chia sẻ rằng họ phải mang chai nước bên mình mọi lúc, thức giấc nhiều lần trong đêm để uống nước, ăn cơm phải chan canh hoặc uống nước liên tục mới nuốt được. Những biểu hiện thường gặp gồm:

– Khô miệng kéo dài.

– Khó nhai, khó nuốt, đặc biệt với thức ăn khô.

– Khó nói chuyện trong thời gian dài.

– Mất hoặc giảm vị giác.

– Miệng dính, nước bọt đặc quánh.

– Hôi miệng.

– Dễ sâu răng, viêm lợi và nhiễm nấm Candida.

Không ít trường hợp, tình trạng này kéo dài nhiều năm sau khi kết thúc điều trị ung thư, làm giảm đáng kể chất lượng cuộc sống mặc dù bệnh đã được kiểm soát. Điều trị hiện nay còn nhiều hạn chế

Y học hiện đại hiện chủ yếu điều trị triệu chứng. Các biện pháp thường được sử dụng bao gồm:

– Nước bọt nhân tạo,

– Chất bôi trơn niêm mạc miệng.

– Thuốc kích thích tiết nước bọt như Pilocarpine hoặc Cevimeline khi còn chức năng tuyến nước bọt.

– Kẹo hoặc kẹo cao su không đường để kích thích phản xạ tiết nước bọt.

– Chăm sóc răng miệng tích cực nhằm phòng sâu răng và nhiễm trùng.

Tuy nhiên, các phương pháp trên chủ yếu mang lại hiệu quả tạm thời, đồng thời một số thuốc có thể gây tác dụng phụ như vã mồ hôi, buồn nôn, đau bụng hoặc không phù hợp với một số bệnh nhân mắc bệnh tim mạch, hen phế quản hoặc glaucoma.

Y học cổ truyền nhìn nhận khô miệng sau xạ trị như thế nào?

Theo lý luận Y học cổ truyền, tia xạ mang tính “nhiệt độc”, dễ làm tổn thương âm dịch và tân dịch. Sau quá trình điều trị, người bệnh thường xuất hiện tình trạng:

– Nhiệt độc thương tân

– Phế Vị âm hư

– Âm hư nội nhiệt

– Khí âm lưỡng hư

Do đó, nguyên tắc điều trị không chỉ nhằm “làm ướt miệng” mà còn hướng tới dưỡng âm, sinh tân, ích khí, thanh hư nhiệt và phục hồi chức năng của cơ thể sau điều trị ung thư. Điều đáng lưu ý là bác sĩ Y học cổ truyền sẽ không áp dụng một bài thuốc chung cho tất cả bệnh nhân. Việc kê đơn dựa trên biện chứng luận trị, nghĩa là đánh giá toàn diện triệu chứng, mạch, lưỡi, thể trạng, bệnh nền và các thuốc người bệnh đang sử dụng để xây dựng phác đồ phù hợp.

Châm cứu là phương pháp không dùng thuốc trong Y học cổ truyền có nhiều bằng chứng khoa học nhất đối với khô miệng sau xạ trị. Các nghiên cứu cho thấy châm cứu có thể giúp: Giảm cảm giác khô miệng, cải thiện khả năng ăn uống, giảm khó nuốt, cải thiện khả năng nói chuyện, nâng cao chất lượng cuộc sống. Một số nghiên cứu còn ghi nhận tăng lưu lượng nước bọt ở một số bệnh nhân, mặc dù mức độ cải thiện khác nhau giữa các cá thể.

Theo hướng dẫn của ISOO–MASCC–ASCO (Hội Ung thư Miệng Quốc tế – Hiệp hội Chăm sóc Hỗ trợ Ung thư đa quốc gia- Hội Ung thư Lâm sàng Hoa Kỳ), châm cứu có thể được cân nhắc trong quá trình xạ trị nhằm giảm nguy cơ xuất hiện khô miệng và cũng có thể được áp dụng sau xạ trị để hỗ trợ cải thiện triệu chứng ở những bệnh nhân đã bị khô miệng kéo dài. Tuy nhiên, châm cứu chỉ được xem là biện pháp hỗ trợ, không thay thế các phương pháp điều trị chuẩn.

Thuốc Y học cổ truyền cần cá thể hóa điều trị bên cạnh châm cứu. Tùy từng thể bệnh, bác sĩ có thể lựa chọn các nhóm thuốc có tác dụng: *Dưỡng âm sinh tân. * Ích khí kiện tỳ. * Thanh hư nhiệt. Điều quan trọng là người bệnh không nên tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng hoặc thực phẩm chức năng có nguồn gốc thảo dược.

Một số vị thuốc có thể tương tác với thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc điều trị đích hoặc thuốc miễn dịch đang sử dụng trong điều trị ung thư. Việc phối hợp cần được bác sĩ Y học cổ truyền và bác sĩ ung bướu theo dõi chặt chẽ.

Trên thế giới, ngày càng nhiều trung tâm ung thư triển khai mô hình điều trị tích hợp – Đây là mô hình kết hợp các phương pháp điều trị chuẩn với những liệu pháp bổ trợ có bằng chứng khoa học nhằm giảm tác dụng phụ và cải thiện chất lượng sống. Đối với khô miệng sau xạ trị, điều trị tích hợp có thể bao gồm: Theo dõi bởi bác sĩ ung bướu. Chăm sóc răng hàm mặt định kỳ. Hướng dẫn dinh dưỡng. Châm cứu. Điều trị thuốc Y học cổ truyền theo thể bệnh. Tập phục hồi chức năng nuốt khi cần thiết. Hỗ trợ tâm lý nếu người bệnh bị mất ngủ hoặc giảm chất lượng cuộc sống. Cách tiếp cận đa chuyên khoa giúp người bệnh được chăm sóc toàn diện hơn, không chỉ tập trung vào điều trị khối u mà còn quan tâm đến những vấn đề kéo dài sau điều trị.

Người bệnh cần lưu ý gì?

Để giảm khó chịu do khô miệng, người bệnh nên:

– Uống nước từng ngụm nhỏ nhiều lần trong ngày.

– Giữ vệ sinh răng miệng cẩn thận bằng kem đánh răng chứa fluor.

– Khám nha khoa định kỳ.

– Tránh hút thuốc lá và uống rượu bia.

– Hạn chế thức ăn quá cay, quá mặn hoặc quá khô.

– Không tự ý sử dụng thuốc Đông y hoặc thực phẩm bổ sung khi chưa có ý kiến của bác sĩ.

Nếu khô miệng kéo dài, đau rát miệng, xuất hiện mảng trắng nghi ngờ nhiễm nấm hoặc sâu răng nhiều, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được đánh giá và điều trị kịp thời.

Khô miệng sau xạ trị là biến chứng thường gặp nhưng không nên xem là điều “phải chấp nhận”. Với sự phát triển của y học hiện đại và xu hướng điều trị tích hợp, nhiều biện pháp đã được chứng minh có thể giúp cải thiện triệu chứng và nâng cao chất lượng cuộc sống. Trong đó, Y học cổ truyền, đặc biệt là châm cứu và điều trị theo biện chứng luận trị, có thể đóng vai trò hỗ trợ hữu ích khi được chỉ định đúng và phối hợp chặt chẽ với điều trị ung bướu hiện đại. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là kéo dài thời gian sống mà còn giúp người bệnh sống khỏe hơn, ăn ngon hơn, giao tiếp dễ dàng hơn và trở lại với cuộc sống thường ngày một cách tự tin.

BSCKII. Nguyễn Thị Diễm Hương

Lịch khám Sáng thứ 5 hàng tuần

————————-

Mọi chi tiết xin liên hệ:

Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM – Cơ sở 3

221B Hoàng Văn Thụ – Phường 8 – Quận Phú Nhuận – TPHCM

Thời gian hoạt động:

– Thứ 2 đến Thứ 6 sáng từ 7h00 – 11h30, chiều từ 13h00 – 16h30.

– Thứ 7 từ 7h00 – 11h30, chiều Thứ 7 và ngày Chủ Nhật nghỉ.

Điện thoại: 02838.444.771 – 02838.420.070