Mất ngủ dưới góc nhìn Y học cổ truyền

Có người mất cả giờ mới ngủ được. Có người vừa chợp mắt đã tỉnh, rồi nằm nhìn trần nhà đến sáng. Cũng có người ngủ đủ giờ nhưng sáng dậy vẫn thấy mệt. Dưới góc nhìn Y học cổ truyền, những biểu hiện này thường thuộc phạm vi chứng Thất miên, Bất mị. Điều đáng chú ý là cùng chẩn đoán mất ngủ, nhưng thể bệnh ở mỗi người có thể khác nhau, tùy vào sự mất điều hòa giữa âm – dương, khí – huyết và tạng phủ.

TÂM

Theo lý luận Y học cổ truyền, “Tâm tàng thần”, có liên hệ trực tiếp với trạng thái tỉnh – ngủ và sự an định tinh thần. Khi Tâm huyết hoặc Tâm âm không đầy đủ, người bệnh có thể khó ngủ, ngủ chập chờn, nhiều mộng, dễ tỉnh, kèm hồi hộp, hay quên, bất an. Ngược lại, khi Tâm hỏa quá vượng, người bệnh có thể bứt rứt và khó vào giấc. Vì vậy, Tâm thường là một trong những tạng được xem xét khi đánh giá tình trạng mất ngủ.

CAN

Can chủ sơ tiết, tàng hồn và liên quan đến sự điều đạt của khí cơ, cảm xúc. Căng thẳng kéo dài, tức giận, ức chế hoặc cảm xúc khó giải tỏa có thể làm Can khí uất; tình trạng này kéo dài có thể hóa hỏa và ảnh hưởng đến Tâm thần. Người bệnh thường khó ngủ khi đầu óc còn nhiều suy nghĩ, dễ cáu gắt, hay mơ, đau đầu, miệng đắng hoặc căng tức vùng ngực, hạ sườn. Can uất hóa hỏa cũng là một thể thường được đề cập trong chứng thất miên.

TỲ

Tỳ chủ vận hóa, là nguồn sinh hóa khí huyết và theo lý luận ngũ tạng còn “tàng ý”. Lo nghĩ kéo dài có thể ảnh hưởng đến Tỳ, khiến vận hóa suy giảm và nguồn sinh khí huyết không đầy đủ. Khi huyết không đủ nuôi dưỡng Tâm, giấc ngủ cũng dễ bị ảnh hưởng. Thể thường gặp là Tâm Tỳ lưỡng hư, với các biểu hiện như khó ngủ, nhiều mộng, dễ tỉnh, hồi hộp, hay quên, mệt mỏi, ăn uống kém và sắc mặt nhợt.

PHẾ

Phế tàng phách, chủ khí và hô hấp. So với Tâm, Can, Tỳ và Thận, Phế ít được xem là yếu tố chính trong các thể thất miên thường gặp. Tuy vậy, ho kéo dài, khó thở, tức ngực, hô hấp không thuận hoặc trạng thái buồn thương kéo dài vẫn có thể khiến giấc ngủ chập chờn, dễ tỉnh. Vì thế, khi đánh giá mất ngủ theo tạng phủ, những biểu hiện liên quan đến Phế vẫn cần được xem xét trong toàn bộ tình trạng của người bệnh.

THẬN

Thận tàng tinh, tàng chí và được xem là căn bản của âm dương toàn thân. Khi Thận âm suy, phần âm không đủ để chế ước dương, có thể xuất hiện hư nhiệt và làm sự phối hợp giữa Tâm và Thận mất điều hòa, thường gọi là Tâm Thận bất giao. Người bệnh có thể khó ngủ, hay tỉnh về đêm, bứt rứt, nóng trong người hoặc nóng lòng bàn tay bàn chân, ra mồ hôi trộm, kèm ù tai, lưng gối mỏi.

Điểm quan trọng là Y học cổ truyền không nhìn nhận mất ngủ qua một triệu chứng rồi quy ngay về một tạng. Bác sĩ cần kết hợp đặc điểm giấc ngủ với các biểu hiện toàn thân, cảm xúc, ăn uống, đại tiểu tiện, lưỡi và mạch để xác định thể bệnh. Vì vậy, hai người cùng khó ngủ nhưng một người có thể thuộc Can uất hóa hỏa, người khác lại thiên về Tâm Tỳ lưỡng hư hoặc Tâm Thận bất giao; cách điều trị vì thế cũng cần được cá thể hóa.

Nếu khó ngủ kéo dài nhiều tuần, xuất hiện thường xuyên hoặc khiến ban ngày mệt mỏi, giảm tập trung, dễ cáu gắt, ảnh hưởng công việc và sinh hoạt, nên đi khám thay vì tự dùng thuốc ngủ hay sản phẩm an thần kéo dài. Y học cổ truyền có thể được lựa chọn để đánh giá thể bệnh và cân nhắc thuốc, châm cứu, xoa bóp bấm huyệt, dưỡng sinh; đồng thời cần đánh giá Y học hiện đại nếu có ngáy to, ngưng thở khi ngủ, lo âu, trầm cảm, đau kéo dài hoặc bệnh nội khoa đi kèm.