Sử dụng thuốc không rõ nguồn gốc: Hệ lụy khó lường

Trên hành trình chữa bệnh dài đằng đẵng đôi lúc người bệnh hay người tiêu dùng cũng mủi lòng trước những lời hứa hẹn “trị dứt điểm” hay sự cam kết uy tín đến từ “nhà tôi ba đời trị dứt điểm bệnh xương khớp”. Chúng ta cần tư duy chậm lại để phân tích điều bất hợp lý và đáng nghi ngại trong các lời hứa hẹn có cánh.

Ngày nay không khó để tìm kiếm thông tin cho một bệnh lý bất kỳ, từ triệu chứng biểu hiện, chẩn đoán đến các phương pháp điều trị. Cuộc chiến ở mặt trận truyền thông như buôn bán dược phẩm hay quảng cáo điều trị vẫn còn nhiều thách thức, nhất là những cái bẫy thông tin quảng cáo tràn lan trên các mạng xã hội. Đứng trước sự bùng nổ thông tin, thách thức của người dân là làm sao lựa chọn được nguồn thông tin uy tín, từ đó tiếp cận được phương pháp điều trị phù hợp.

Đầu tiên, biết tên bệnh chưa phải là tất cả. Những đau đớn ở cơ xương khớp, những rối loạn chức năng trong các bệnh lý gan thận, chuyển hoá như đái tháo đường, béo phì có thật sự tương đồng với các bệnh lý được nhắc trên quảng cáo thuốc không? Xin thưa là chưa đủ để kết luận. Rất nhiều nhãn thuốc đánh vào tâm lý quen thuộc của người tiêu dùng, khi liệt kê các tên bệnh trong nhóm bệnh lý chung, hoặc liệt kê triệu chứng dễ gặp như: đau nhức, ngứa,… khiến người tiêu dùng đồng cảm và bỏ tiền ra mua.

Nhưng ngay cả khi gọi đúng tên bệnh đã được chẩn đoán như “Thoái hoá khớp”, “Viêm khớp gút”, “Đái tháo đường” thì bệnh trạng của từng người sẽ khác nhau, không bao trùm tất cả các triệu chứng hiện có của cơ thể. Chính sự phức tạp đó khiến người bệnh cần phối hợp với bác sĩ trong hệ thống y tế để điều trị. Vậy mà, nhiều đoạn phim quảng cáo còn mời diễn viên ở vai người bệnh, bày tỏ suy nghĩ, cảm nhận trước và sau dùng thuốc; hay thậm chí họ còn đóng vai bác sĩ, người tư vấn, nhằm nâng cao mức độ tin cậy của sản phẩm. Điều này càng làm ảnh hưởng đến việc ra quyết định đúng đắn của người bệnh.

Thứ hai, “hết bệnh” chưa hẳn là hết bệnh. Đối với bệnh cảm cúm hay viêm ruột thừa, kết quả của “hết bệnh” là hết triệu chứng. Tuy nhiên đối với các bệnh lý mãn tính như nhóm bệnh cơ xương khớp hay rối loạn chuyển hoá, “hết bệnh” đôi khi dừng ở mức độ thuyên giảm triệu chứng và giảm số lần vào đợt cấp của bệnh. Vì vậy, chúng ta càng cần tỉnh táo trước những câu cam kết “trị dứt điểm” hay “chữa khỏi hoàn toàn” mà nhiều nơi đang quảng cáo.

Việc kiểm tra thông tin thuốc có thể là một bước khó khăn, đặc biệt với người cao tuổi. Đôi khi, họ có thể bị thao túng tâm lý trước những lời khuyên dùng của “người hàng xóm” hoặc “ông bà” người bệnh nào đó trong các đoạn quảng cáo.

Vậy làm thế nào để phân biệt được đâu là thuốc “được cấp phép”, đâu là thuốc trôi nổi trên thị trường không rõ nguồn gốc? Có những điểm cần được kiểm tra như: tính pháp lý, hình thức đóng gói, nơi bán và giá cả. Người tiêu dùng có thể tra cứu số đăng ký của thuốc được cấp phép trên trang web của Cục Quản lý Dược (https://dav.gov.vn/tra-cuu-thuoc.html). Các thuốc giả hoặc không rõ nguồn gốc thì không có số đăng ký, hoặc số đăng ký sai định dạng. Các thuốc không rõ nguồn gốc khi đóng gói có thể không có những thông tin quan trọng như số đăng ký, số lô, … bao bì có thể không có chữ tiếng Việt, chữ in bị nhoè, mờ, dán nhãn qua loa không rõ ràng. Nơi bán thuốc cũng là một lưu ý quan trọng. Khi dễ dàng mua thuốc từ một kênh online không rõ nguồn gốc thì ta lại gặp khó trong khâu kiểm tra chất lượng. Giá bán chênh lệch hoặc rất cao kèm thông tin “hàng xách tay” cũng là một trong những lưu ý cho sự mờ mịt về nguồn gốc và chất lượng thuốc. Vì vậy, rất cần những người trẻ hơn, thông thạo truyền thông hoặc biết về y tế cơ bản trong gia đình, trong làng xóm để hỗ trợ những bước kiểm chứng thông tin này.

Kiểm chứng thông tin từ những lời quảng cáo thuốc, thực phẩm chức năng là vậy, còn kiểm chứng chính sức khoẻ của người dùng thì thế nào? Đa số các thuốc chữa đau nhức không rõ nguồn gốc, được dán nhãn thuốc cổ truyền, khi uống vào thường sẽ giúp giảm đau rõ rệt, hiệu quả hơn hẳn các thuốc cổ truyền được cấp phép. Tuy nhiên khi ngừng thuốc đó, cơn đau trở lại khiến người bệnh vẫn mong chờ cảm giác khoẻ khoắn và tiếp tục phụ thuộc vào thuốc. Dùng thời gian dài còn có thể khiến ăn ngon lên ký, đó là các thuốc có trộn các chất giảm đau kháng viêm như corticoid.

Khi dùng lâu dài các thuốc có trộn corticoid hay các thuốc giảm đau khác, tác dụng phụ không chỉ gây hại trên đường tiêu hoá như viêm loét dạ dày, mà còn gây hại lên nhiều hệ cơ quan như hệ cơ – xương (loãng xương, teo cơ, hoại tử chỏm xương đùi,…), hệ thần kinh, hệ nội tiết, hệ miễn dịch. Đặc biệt với nguy cơ gây suy tuyến thượng thận do ức chế tiết cortisol thời gian dài, khiến trở thành một vòng lặp vô tận của sự phụ thuộc vào thuốc corticoid.

Vì vậy, trước khi “lấy thân thử thuốc”, người bệnh cần để ý và theo dõi sát các triệu chứng của cơ thể. Hoặc khi quan sát người thân quen có những triệu chứng như teo cơ, da mỏng đi, nhiều mảng bầm xuất huyết dưới da, mệt mỏi và phải uống thuốc giảm đau không rõ nguồn gốc thời gian dài, cần đưa người đó đến khám để kịp thời phát hiện và điều trị dự phòng những biến chứng.

Trong hai mươi năm nay, tuổi thọ trung bình của người dân Việt Nam tăng 1.5 – 2 năm (năm 2024, tới khoảng 74,6–74,7 tuổi). Cùng với sự già hoá dân số, năng lực sống vui khoẻ và hoà hợp với các bệnh lý mạn tính cần được nâng cao. Cần nhiều nỗ lực trong cuộc chiến chống lại thuốc và thực phẩm kém chất lượng, không rõ nguồn gốc, để giảm thiểu nguy cơ gây hại sức khoẻ do sử dụng chúng. Nhân viên y tế cần kiên trì giải thích cho người bệnh về nguy cơ khi sử dụng thuốc không rõ nguồn gốc, đồng hành với những thắc mắc của người bệnh. Người bệnh và người tiêu dùng cần thực tập những bước kiểm chứng thông tin, chậm lại trước những lời quảng cáo hứa hẹn trên mạng xã hội, cũng như theo dõi những thay đổi trong cơ thể mình khi sử dụng thuốc, để kịp thời trao đổi với bác sĩ chuyên môn.

ThS BS. Phạm Ánh Ngân

————————————–

Mọi chi tiết xin liên hệ:

Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh – Cơ sở 3

221B Hoàng Văn Thụ – Phường Phú Nhuận – Thành phố Hồ Chí Minh

Thời gian hoạt động:

– Thứ 2 đến Thứ 6 sáng từ 7h00 – 11h30, chiều từ 13h00 – 16h30.

– Thứ 7 từ 7h00 – 11h30, chiều Thứ 7 và ngày Chủ Nhật nghỉ.

Điện thoại: 02838.444.771 – 02838.420.070