Trung thu ăn bánh uống, uống trà và góc nhìn của Y học cổ truyền

Mùa trung thu sắp đến, chúng ta cùng ôn lại truyền thống ăn bánh uống trà mùa trăng, để hiểu thêm giá trị của nét văn hoá này lên đời sống và sức khoẻ.

Bánh trung thu có nguồn gốc từ thời Đường ở Trung Quốc, nhưng phổ biến rộng rãi vào đời nhà Minh. Ban đầu là lễ vật dâng trăng, tượng trưng cho sự viên mãn, sum vầy. Bánh nặng, nhiều dầu mỡ, đường và nhân đậm đà (thập cẩm, đậu xanh, trứng muối) để cung cấp năng lượng cho tiết trời bắt đầu se lạnh.

Tuy nhiên, ăn mừng dịp Tết trung thu không chỉ là nét văn hoá của riêng một quốc gia, mà là một dòng chảy văn hoá lớn, được các quốc gia trong vùng văn hoá đồng văn tiếp nhận và bản địa hoá theo mạch ngầm tín ngưỡng và khẩu vị riêng. Như người Nhật sẽ không ăn bánh nướng mùa trăng, họ có một nghi thức thanh tao gọi là Tsukimi (ngắm trăng). Thay vì bánh nướng, họ dâng cúng và thưởng thức Tsukimi Dango – những viên bánh dango tròn, trắng muốt làm từ bột gạo nếp, tượng trưng cho vầng trăng.

Ở Hàn Quốc, Tết Trung thu, hay Chuseok, là một trong những ngày lễ trọng đại nhất, được ví như Lễ Tạ ơn (Thanksgiving) của người phương Tây. Loại bánh đặc trưng không phải bánh nướng tròn, mà là Songpyeon – bánh gạo nếp hình trăng khuyết (bán nguyệt), hấp cùng lá thông. Người Hàn quan niệm hình trăng khuyết tượng trưng cho sự biến đổi và vươn tới sự hoàn mỹ của cuộc đời.

Ở nước ta, Tết trung thu được xem là “Tết của trẻ em”, gắn liền với hình ảnh rước đèn, múa lân, phá cỗ trăng rằm. Bánh nướng, bánh dẻo với nhân thập cẩm, đậu xanh, hạt sen… là hai loại bánh truyền thống không thể thiếu. Trẻ nhỏ thì rước đèn phá cỗ, người lớn trong nhà thì quây quần ăn bánh uống trà. Có câu thơ: “Trung thu chia chiếc bánh tròn. Hương trà thanh thoát hiên nhà rộn vui.”

Sự đối thoại giữa vị bánh và hương trà là một nét ẩm thực duyên dáng và thú vị. Vị đắng của trà giúp cân bằng lại vị ngọt béo của nhân trong bánh. Dưới góc nhìn y học cổ truyền, sự kết hợp này còn thể hiện sự hài hoà theo quy luật của âm dương và ngũ hành. Tháng 8 âm lịch bắt đầu vào mùa thu, mùa thu thuộc hành Kim, khí trời bắt đầu khô, tạng Phế dễ bị tổn thương. Bánh trung thu (vị ngọt, tính ôn) bổ Tỳ Vị, Tỳ thổ sinh Phế kim. Trà (vị đắng, tính hàn, thanh nhiệt) giáng hỏa, nhuận phế. Theo đúc kết kinh nghiệm dân gian, có thể phối bánh với trà như sau:

– Bánh nướng nhân thập cẩm/trứng muối nên dùng kèm trà xanh (Tây Hồ, hay Long Tỉnh) để cắt đi vị ngậy.

– Bánh dẻo nhân đậu xanh nên dùng kèm trà hoa nhài (lài) hoặc trà ô long nhẹ để nâng hương thanh khiết.

– Bánh hiện đại nhân sô-cô-la hoặc phô mai nên thử với trà Phổ Nhĩ (loại chín hoặc đen) sẽ giúp trung hòa vị béo rất tốt.

Mặc dù ăn bánh uống trà mùa trung thu là một nét văn hoá quen thuộc và thi vị, tuy nhiên cũng cần một vài lưu ý ở người bị các bệnh lý nền như đái tháo đường, tăng huyết áp. Những chiếc bánh trung thu mua sẵn đôi khi khó định lượng độ ngọt, sẽ khiến đường huyết tăng vọt nếu chúng ta ngon miệng ăn nhiều hoặc ăn liên tục trong nhiều ngày.

Cũng có người quan niệm “uống đắng trừ ngọt”, nên uống nước mướp đắng, lá ổi hoặc trà đắng sau khi ăn bánh trung thu với mong muốn “giảm lượng đường”, thực tế là điều không thể. Tanin và các polyphenol trong trà là những chất chống oxy hóa mạnh. Chúng hoạt động chủ yếu ở lòng ruột non và thành mạch máu, với nhiệm vụ là ức chế các gốc tự do, giảm viêm, và làm chậm một phần nhỏ hoạt động của enzyme alpha-amylase (enzyme phân giải tinh bột thành đường đơn).

Tuy nhiên, tác dụng này chỉ giúp làm chậm quá trình hấp thu đường từ ruột vào máu trong khoảng 5-10 phút, chứ không hề ngăn chặn hay đào thải lượng đường đó ra ngoài. Cơ chế chính để hạ đường huyết là hormone insulin do tuyến tuỵ tiết ra, đó cũng là “chìa khoá” cho tế bào hấp thu đường. Và thực tế là, tanin trong trà hoàn toàn không tham gia vào quá trình sản xuất insulin, cũng không làm tăng độ nhạy của thụ thể insulin một cách tức thời (tác dụng này phải kéo dài hàng tuần, hàng tháng mới có). Vì vậy, uống trà không thể “đốt cháy” hay “trung hòa” đường đang có trong máu.

Có một vài “hiệu ứng giả” khi uống trà sau ăn bánh, giúp chúng ta có cảm giác “dễ chịu, giảm đầy hơi”. Nó đến từ tác động của vị giác lên hệ thần kinh trung ương, vị đắng chát của trà kích thích sự sảng khoái tạm thời. Ngoài ra, tanin trong trà kết hợp với protein trong nhân bánh tạo thành một lớp màng mỏng ở dạ dày, giúp quá trình co bóp diễn ra chậm hơn, gây cảm giác no lâu, giống như khi uống trà sữa. Điều đó cũng cho thấy lượng đường thực tế sẽ được hấp thu lâu hơn, khiến đường huyết tăng.

Vì vậy, ăn bánh không cân bằng với uống trà nhìn từ góc độ y khoa. Không thể uống nước lá vối, nước ổi, hay nước trà đắng mà giúp hạ được lượng đường huyết cao sau ăn bánh ngọt. Người bị rối loạn đường huyết vẫn có thể ăn bánh trung thu, tuy nhiên cần cân bằng với khẩu phần ăn trong mỗi bữa và trong một ngày. Cần một vài sự lưu ý và tiết chế, để đón mùa trung thu vui khoẻ.

Thạc sĩ – Bác sĩ Phạm Ánh Ngân

————————————–

Mọi chi tiết xin liên hệ:

Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM – Cơ sở 3

221B Hoàng Văn Thụ – Phường Phú Nhuận – TPHCM

Thời gian hoạt động:

– Thứ 2 đến Thứ 6 sáng từ 7h00 – 11h30, chiều từ 13h00 – 16h30.

– Thứ 7 từ 7h00 – 11h30, chiều Thứ 7 và ngày Chủ Nhật nghỉ.

Điện thoại: 02838.444.771 – 02838.420.070