Viêm da tiếp xúc do kiến ba khoang – Vấn đề thường gặp vào mùa mưa

Mùa mưa tạo điều kiện thuận lợi cho nhiều loài côn trùng phát triển và xuất hiện gần khu dân cư, trong đó có kiến ba khoang. Vào thời điểm này, các cơ sở y tế thường tiếp nhận người bệnh đến khám vì da xuất hiện những mảng đỏ, đau rát hoặc nổi mụn nước sau khi vô tình tiếp xúc với loại côn trùng này.

Điều đáng lưu ý là tổn thương do kiến ba khoang dễ bị nhầm với zona, thường được gọi là giời leo, viêm da dị ứng hoặc phản ứng sau côn trùng cắn. Việc nhận định sai và xử trí không phù hợp có thể khiến tổn thương lan rộng, kéo dài hoặc tăng nguy cơ bội nhiễm.

Hiểu đúng về kiến ba khoang, cơ chế gây tổn thương da và cách xử trí khi tiếp xúc sẽ giúp hạn chế nguy cơ mắc bệnh, đặc biệt trong mùa mưa tại khu vực Nam Bộ.

Kiến ba khoang là loài gì?

Mặc dù được gọi là kiến ba khoang, đây không phải là kiến mà là một loài bọ cánh cứng thuộc chi Paederus. Trong đó, Paederus fuscipes là một trong những loài phân bố rộng ở châu Á và đã được ghi nhận hiện diện tại Việt Nam.

Cơ thể kiến ba khoang thon dài, thường khoảng 7–10 mm, có màu cam đỏ xen kẽ những khoang màu đen đặc trưng. Hình dạng và màu sắc này khiến chúng được người dân gọi là kiến ba khoang.

Trong tự nhiên, kiến ba khoang là loài côn trùng có ích vì chúng ăn nhiều loại côn trùng nhỏ và sâu rầy gây hại cây trồng. Chúng thường sinh sống ở ruộng lúa, ruộng rau, bãi cỏ, khu vực có nhiều cây cối hoặc nơi có độ ẩm cao.

Trong điều kiện nóng ẩm, đặc biệt vào mùa mưa, số lượng kiến ba khoang có thể gia tăng. Chúng bị thu hút bởi ánh sáng, nhất là những nguồn sáng có thành phần tia cực tím như một số loại đèn huỳnh quang. Vì vậy, kiến ba khoang thường bay vào nhà ở, ký túc xá, chung cư hoặc khu dân cư gần đồng ruộng vào ban đêm.

Điều quan trọng cần biết là kiến ba khoang không chủ động cắn hoặc đốt người. Phần lớn trường hợp viêm da xảy ra khi con người vô tình đập, chà xát hoặc nghiền nát côn trùng trên da.

Vì sao kiến ba khoang gây viêm da?

Trong huyết dịch của một số loài thuộc chi Paederus có chứa pederin, một độc tố có khả năng gây tổn thương da mạnh. Quá trình sinh tổng hợp pederin liên quan đến vi khuẩn nội cộng sinh dạng Pseudomonas trong cơ thể côn trùng và diễn ra chủ yếu ở con cái trưởng thành.

Kiến ba khoang không chủ động tiết pederin lên da người. Độc tố thường được giải phóng khi cơ thể côn trùng bị đập, chà xát hoặc nghiền nát. Khi tiếp xúc với da, pederin gây tổn thương trực tiếp các tế bào biểu bì, dẫn đến viêm da tiếp xúc kích ứng. Đây không phải là phản ứng dị ứng.

Pederin có thể dính vào tay rồi được đưa sang những vùng da khác hoặc vào mắt khi dụi mắt. Vì vậy, một người có thể xuất hiện tổn thương ở nhiều vị trí dù ban đầu chỉ tiếp xúc với côn trùng tại một vùng da.

Viêm da do kiến ba khoang có biểu hiện gì?

Tổn thương thường không xuất hiện ngay sau khi tiếp xúc. Các biểu hiện có thể bắt đầu sau vài giờ và rõ hơn trong khoảng 24–48 giờ.

Ban đầu, vùng da tiếp xúc thường có cảm giác nóng rát, châm chích hoặc ngứa. Sau đó, da xuất hiện mảng đỏ, phù nhẹ, kèm theo mụn nước hoặc bọng nước. Một số trường hợp có thể xuất hiện mụn mủ nhỏ hoặc vùng trợt da sau khi bọng nước vỡ.

Tổn thương thường có dạng vệt dài, cong hoặc ngoằn ngoèo. Hình dạng này tương ứng với đường huyết dịch chứa pederin bị chà hoặc kéo trên bề mặt da, không đơn thuần là đường côn trùng bò qua. Những vùng da hở như mặt, cổ, cánh tay và cẳng chân thường bị ảnh hưởng.

Một dấu hiệu khá đặc trưng là tổn thương tiếp xúc đối xứng, còn gọi là “kissing lesions”. Hiện tượng này xảy ra khi vùng da có dính độc tố tiếp xúc với vùng da lành kế cận, tạo thành hai mảng tổn thương nằm đối diện nhau. Dấu hiệu này thường gặp ở các nếp gấp như cổ, khuỷu tay hoặc bẹn.

Nếu pederin dính vào mắt, người bệnh có thể bị viêm da quanh mắt, viêm mi mắt, viêm kết mạc hoặc viêm giác mạc – kết mạc. Các biểu hiện thường gặp gồm đỏ mắt, đau rát, chảy nước mắt, sợ ánh sáng và sưng mi. Người có các triệu chứng này cần được khám chuyên khoa mắt sớm.

Đa số trường hợp cải thiện trong khoảng 1–3 tuần nếu được chăm sóc và điều trị phù hợp. Sau khi tổn thương lành, vùng da có thể để lại vết tăng sắc tố màu nâu. Những vết này có thể kéo dài từ vài tuần đến vài tháng rồi mờ dần.

Cần phân biệt với những bệnh lý nào?

Viêm da tiếp xúc do kiến ba khoang có thể bị nhầm với nhiều bệnh da liễu khác, thường gặp nhất là zona.

Zona thường xuất hiện ở một bên cơ thể, phân bố theo vùng chi phối của dây thần kinh và ít khi vượt qua đường giữa. Người bệnh có thể đau, rát hoặc tăng cảm giác tại vùng da trước hoặc cùng lúc với sự xuất hiện của các chùm mụn nước. Trong khi đó, viêm da do kiến ba khoang thường gặp ở vùng da hở, tổn thương có dạng vệt và có thể xuất hiện dấu hiệu tiếp xúc đối xứng.

Bệnh cũng cần được phân biệt với herpes simplex, viêm da tiếp xúc dị ứng, chốc lở, bỏng nhiệt, bỏng hóa chất, viêm da do ánh sáng kết hợp thực vật hoặc phản ứng sau côn trùng đốt.

Việc tự chẩn đoán và tự điều trị có thể khiến tổn thương kéo dài hoặc tăng nguy cơ nhiễm trùng. Khi tổn thương lan rộng, đau nhiều, có mủ, kèm sốt hoặc xuất hiện ở vùng mắt, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được khám và điều trị phù hợp.

Xử trí ban đầu khi tiếp xúc với kiến ba khoang

Điều quan trọng nhất là không dùng tay đập hoặc nghiền nát kiến ba khoang trên da. Hành động này có thể làm giải phóng pederin và khiến độc tố tiếp xúc trực tiếp với da.

Nếu phát hiện kiến ba khoang đang bò trên người, hãy nhẹ nhàng thổi cho côn trùng rời đi hoặc dùng một tờ giấy hay vật mỏng để gạt chúng ra khỏi cơ thể.

Khi nghi ngờ da đã tiếp xúc với độc tố, cần:

– Rửa ngay vùng da bằng nhiều nước sạch và xà phòng.

– Không chà xát mạnh vùng da nghi ngờ tiếp xúc.

– Rửa tay sạch trước khi chạm vào vùng da khác hoặc dụi mắt.

– Có thể chườm mát để giảm cảm giác nóng rát.

– Không chọc vỡ mụn nước, gãi hoặc tự bóc lớp da tổn thương.

– Không tự ý bôi thuốc lá, thuốc dân gian hoặc các loại kem có thành phần không rõ nguồn gốc.

– Nếu phát hiện kiến ba khoang hoặc nghi ngờ côn trùng đã bị nghiền nát trên quần áo, chăn, gối, khăn mặt hay khăn tắm, cần giặt sạch những vật dụng này trước khi tiếp tục sử dụng.

Khi xuất hiện nhiều mụn nước, đau rát dữ dội, tổn thương lan rộng hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng, người bệnh nên đến cơ sở y tế. Tùy mức độ tổn thương, bác sĩ có thể chỉ định corticosteroid bôi ngoài da, thuốc giảm ngứa, giảm đau hoặc những biện pháp chăm sóc phù hợp. Kháng sinh chỉ được sử dụng khi có bội nhiễm hoặc chỉ định chuyên môn, không nên dùng thường quy.

Làm thế nào để phòng ngừa?

Phòng ngừa tiếp xúc là biện pháp quan trọng nhất để hạn chế viêm da do kiến ba khoang, đặc biệt trong mùa mưa.

Vào buổi tối, nên đóng cửa hoặc lắp lưới chống côn trùng tại cửa sổ và cửa ra vào. Có thể hạn chế ánh sáng trong nhà hắt trực tiếp ra bên ngoài hoặc tắt bớt những nguồn sáng không cần thiết vì ánh sáng có thể thu hút côn trùng.

Trước khi mặc quần áo hoặc sử dụng khăn mặt, khăn tắm, chăn và màn đã phơi ngoài trời, cần kiểm tra và giũ kỹ để tránh trường hợp côn trùng còn bám trên bề mặt vải.

Nên dọn dẹp cỏ dại và bụi rậm quanh nơi ở, đồng thời hạn chế để khu vực sinh hoạt trở nên ẩm thấp. Chỉ sử dụng thuốc diệt côn trùng khi cần thiết, đúng phạm vi và theo hướng dẫn an toàn. Không nên phun hóa chất tràn lan vì kiến ba khoang là loài côn trùng có ích trong hệ sinh thái nông nghiệp.

Trẻ em cần được hướng dẫn không bắt, đập hoặc chơi với kiến ba khoang bằng tay.

Thông điệp dành cho cộng đồng

Kiến ba khoang là loài côn trùng có ích trong tự nhiên và không chủ động cắn hay đốt người. Tổn thương da chủ yếu xảy ra khi côn trùng bị đập hoặc nghiền nát, làm huyết dịch chứa pederin tiếp xúc với da.

Không đập kiến khi chúng bò trên người, rửa sạch vùng da ngay khi nghi ngờ tiếp xúc và chủ động ngăn côn trùng bay vào nhà là những biện pháp đơn giản nhưng thiết thực để bảo vệ bản thân và gia đình trong mùa mưa.

Bác sĩ Chuyên khoa I – Lê Cao Trí

Trung tâm Da – U máu

————————————–

Mọi chi tiết xin liên hệ:

Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM – Cơ sở 3

221B Hoàng Văn Thụ – Phường Phú Nhuận – TPHCM

Thời gian hoạt động:

– Thứ 2 đến Thứ 6 sáng từ 7h00 – 11h30, chiều từ 13h00 – 16h30.

– Thứ 7 từ 7h00 – 11h30, chiều Thứ 7 và ngày Chủ Nhật nghỉ.

Điện thoại: 02838.444.771 – 02838.420.070